adw. Piotr ZabielskiW skrócie
- Zachowek przysługuje zstępnym, małżonkowi i rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. Wynosi połowę wartości udziału spadkowego, a w przypadku małoletnich zstępnych i osób trwale niezdolnych do pracy dwie trzecie (art. 991 § 1 k.c.).
- Do podstawy obliczenia zachowku dolicza się darowizny dokonane przez spadkodawcę, w tym darowizny sprzed wielu lat, jeżeli ich odbiorcami byli spadkobiercy lub osoby uprawnione do zachowku (art. 993 i 994 k.c.).
- Roszczenie o zachowek przedawnia się z upływem pięciu lat od ogłoszenia testamentu (art. 1007 k.c.).
- Od 22 maja 2023 r. sąd może odroczyć termin płatności zachowku, rozłożyć go na raty, a w wyjątkowych wypadkach obniżyć (art. 997¹ k.c.). Dopuszczalne jest również zrzeczenie się prawa do zachowku w umowie zawartej w formie aktu notarialnego (art. 1048 § 2 k.c.).
- Zachowek nie przysługuje osobie wydziedziczonej, uznanej za niegodną dziedziczenia ani osobie, która zrzekła się dziedziczenia.
Testament pozwala rozporządzić majątkiem na wypadek śmierci w sposób swobodny, lecz nie nieograniczony. Prawo polskie chroni najbliższą rodzinę spadkodawcy przed pominięciem: nawet jeżeli cały majątek został przeznaczony innej osobie, zstępni, małżonek i rodzice zmarłego mogą żądać zachowku, to jest określonej sumy pieniężnej. Z drugiej strony spadkobierca, który otrzymał majątek, staje przed pytaniem, komu i w jakiej wysokości jest zobowiązany zapłacić. Niniejsze opracowanie porządkuje obie perspektywy.
Krąg osób uprawnionych
Uprawnionymi do zachowku są zstępni (dzieci, wnuki), małżonek oraz rodzice spadkodawcy, jednak wyłącznie wówczas, gdy w danych okolicznościach byliby powołani do spadku z ustawy (art. 991 § 1 k.c.). Rodzice dziedziczą z ustawy dopiero wtedy, gdy spadkodawca nie pozostawił zstępnych. Jeżeli zatem zmarły miał dzieci, rodzicom zachowek nie przysługuje. Rodzeństwo spadkodawcy nie należy do kręgu osób uprawnionych.
Prawa do zachowku nie ma małżonek, wobec którego spadkodawca wystąpił o orzeczenie rozwodu lub separacji z jego winy, a żądanie to było uzasadnione (art. 940 k.c.), osoba wydziedziczona w testamencie (art. 1008 k.c.), uznana za niegodną dziedziczenia (art. 928 k.c.) oraz osoba, która zrzekła się dziedziczenia w umowie ze spadkodawcą (art. 1048 k.c.). Wydziedziczenie wymaga wskazania w testamencie jednej z ustawowych przyczyn: uporczywego postępowania wbrew woli spadkodawcy w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego, dopuszczenia się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci, bądź uporczywego niedopełniania obowiązków rodzinnych. Wydziedziczenie dokonane bez rzeczywistej podstawy może zostać skutecznie zakwestionowane przed sądem.
Wysokość zachowku
Zachowek wynosi połowę wartości udziału spadkowego, który przypadałby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym. Jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli uprawniony zstępny jest małoletni, zachowek wynosi dwie trzecie wartości tego udziału (art. 991 § 1 k.c.).
Przykład: spadkodawca pozostawił żonę i dwoje pełnoletnich dzieci, a cały majątek o wartości 900 000 zł przeznaczył w testamencie osobie trzeciej. Przy dziedziczeniu ustawowym każda z tych osób otrzymałaby jedną trzecią spadku, to jest 300 000 zł. Zachowek każdej z nich wynosi zatem połowę tej kwoty, czyli 150 000 zł, a spadkobierca testamentowy zobowiązany jest do zapłaty łącznie 450 000 zł.
Podstawę stanowi tak zwany substrat zachowku: czysta wartość spadku (aktywa pomniejszone o długi spadkowe, z pominięciem zapisów zwykłych i poleceń), powiększona o wartość darowizn oraz zapisów windykacyjnych dokonanych przez spadkodawcę (art. 993, 994 i 995 k.c.). Nie dolicza się drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych w danych stosunkach ani darowizn na rzecz osób niebędących spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku, dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty od otwarcia spadku. Darowizny na rzecz spadkobierców i osób uprawnionych do zachowku dolicza się bez ograniczenia czasowego. Wartość darowizny ustala się według stanu z chwili jej dokonania, lecz według cen z chwili ustalania zachowku.
Zasada doliczania darowizn ma doniosłe znaczenie praktyczne. Rodzic, który za życia przekazał jednemu z dzieci mieszkanie, a drugiemu nie przekazał niczego, nie wyłącza w ten sposób prawa do zachowku. Wartość mieszkania zostanie doliczona do spadku i wpłynie na wysokość zachowku należnego drugiemu dziecku. Jeżeli spadek nie wystarcza na pokrycie zachowku, roszczenie kieruje się bezpośrednio przeciwko obdarowanemu (art. 1000 k.c.).
Zaliczenie świadczeń otrzymanych od spadkodawcy
Na należny zachowek zalicza się świadczenia otrzymane przez uprawnionego od spadkodawcy: darowizny, zapisy windykacyjne, a w przypadku zstępnych również koszty wychowania i wykształcenia ogólnego oraz zawodowego, jeżeli przekraczały przeciętną miarę przyjętą w danym środowisku (art. 996 i 997 k.c.). Jeżeli zatem jedno z dzieci otrzymało za życia rodzica darowiznę o wartości równej lub wyższej niż należny mu zachowek, roszczenie o zachowek nie przysługuje.
Uprawniony, który został powołany do spadku, lecz w części mniejszej niż należny zachowek, może żądać jedynie uzupełnienia zachowku do pełnej wysokości (art. 991 § 2 k.c.).
Nowelizacja z 2023 roku
Ustawa o fundacji rodzinnej, która weszła w życie 22 maja 2023 r., wprowadziła do Kodeksu cywilnego trzy istotne zmiany dotyczące zachowku.
Po pierwsze, dodany art. 997¹ k.c. umożliwia zobowiązanemu do zapłaty zachowku żądanie odroczenia terminu płatności, rozłożenia świadczenia na raty (co do zasady na okres nieprzekraczający pięciu lat, a w wypadkach szczególnie uzasadnionych do dziesięciu lat), a w wyjątkowych sytuacjach obniżenia zachowku. Sąd uwzględnia sytuację osobistą i majątkową zarówno uprawnionego, jak i zobowiązanego. Rozwiązanie to odpowiada na sytuacje, w których spadkobierca odziedziczył na przykład dom rodzinny lub przedsiębiorstwo, a zapłata zachowku w gotówce wymagałaby ich sprzedaży.
Po drugie, wprost dopuszczono zrzeczenie się prawa do zachowku w umowie zawartej ze spadkodawcą w formie aktu notarialnego (art. 1048 § 2 k.c.). Dopuszczalność takiego zrzeczenia budziła wcześniej wątpliwości. Obecnie jest to skuteczny instrument planowania sukcesji, w szczególności w przedsiębiorstwach rodzinnych.
Po trzecie, uregulowano zasady doliczania do spadku funduszu założycielskiego fundacji rodzinnej oraz mienia otrzymanego w związku z jej rozwiązaniem.
Spadkobierca, który otrzymał w spadku nieruchomość i obawia się, że zapłata zachowku wymusi jej sprzedaż, powinien już w odpowiedzi na pozew zgłosić żądanie rozłożenia świadczenia na raty lub odroczenia terminu płatności. Sąd nie stosuje art. 997¹ k.c. z urzędu. Konieczne jest złożenie odpowiedniego wniosku i wykazanie okoliczności go uzasadniających.
Dochodzenie zachowku
Etap pierwszy: ustalenie, czy zachowek przysługuje. Należy zbadać, czy uprawniony dziedziczyłby z ustawy, czy nie został skutecznie wydziedziczony oraz czy testament jest ważny. W razie wątpliwości co do ważności testamentu, na przykład gdy spadkodawca w chwili jego sporządzania znajdował się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli (art. 945 § 1 pkt 1 k.c.), warto rozważyć w pierwszej kolejności zakwestionowanie testamentu w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku. Może to przynieść większe korzyści niż sam zachowek.
Etap drugi: ustalenie składu i wartości spadku oraz darowizn. Niezbędne są odpisy ksiąg wieczystych, wyciągi z rachunków bankowych, umowy darowizny i akty notarialne. Jest to często najtrudniejszy etap, ponieważ dokumentami dysponuje druga strona. W toku procesu pomocne są wnioski o zobowiązanie przeciwnika do przedstawienia dokumentów oraz zapytania kierowane do banków.
Etap trzeci: wezwanie do zapłaty. Pisemne wezwanie zawierające wyliczenie kwoty i termin zapłaty stwarza możliwość ugodowego zakończenia sprawy, a zarazem wyznacza moment, od którego naliczane są odsetki za opóźnienie.
Etap czwarty: pozew. Sprawę o zachowek rozpoznaje sąd rejonowy, a przy wartości przedmiotu sporu przekraczającej 100 000 zł sąd okręgowy, właściwy według ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy (art. 39 k.p.c.). Opłata od pozwu wynosi co do zasady 5% wartości dochodzonego roszczenia, jeżeli przekracza ono 20 000 zł. W toku procesu niezbędna jest zazwyczaj opinia biegłego rzeczoznawcy majątkowego, który ustala wartość nieruchomości i innych składników majątku.
Przedawnienie roszczenia
Roszczenie o zachowek przedawnia się z upływem pięciu lat od ogłoszenia testamentu, a roszczenie przeciwko obdarowanemu z upływem pięciu lat od otwarcia spadku, to jest od chwili śmierci spadkodawcy (art. 1007 k.c.). Okres ten może wydawać się długi, jednak z każdym rokiem trudniej jest odtworzyć skład majątku oraz ustalić dokonane darowizny i ich wartość. Osoby, które przypuszczają, że przysługuje im zachowek, nie powinny odkładać analizy sprawy. Pierwsza konsultacja pozwala ocenić, czy roszczenie przysługuje i jakiej kwoty można dochodzić.
Podobna sprawa
Artykuł przedstawia zasady ogólne, a o wyniku sprawy decydują jej szczegóły. Podczas konsultacji analizuję dokumenty i przedstawiam realne możliwości działania.
Umów konsultacjęArtykuł ma charakter wyłącznie informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Stan prawny na dzień publikacji (4 sierpnia 2026). Przepisy i orzecznictwo ulegają zmianom, dlatego przed podjęciem decyzji należy skonsultować indywidualną sytuację z adwokatem.