Zatrzymanie przez Policję: prawa zatrzymanego i postępowanie w pierwszych godzinach

Zatrzymanie następuje z reguły niespodziewanie: we wczesnych godzinach porannych w miejscu zamieszkania, na ulicy lub w miejscu pracy. Towarzyszy mu silny stres, a funkcjonariusze działają szybko i stanowczo. W takich warunkach łatwo o błędy, których nie można później naprawić. Celem niniejszego opracowania jest przedstawienie uprawnień zatrzymanego, czynności, do których nie jest on zobowiązany, oraz momentu, w którym niezbędny staje się udział obrońcy.

Podstawy zatrzymania

Podstawę zatrzymania stanowi najczęściej art. 244 § 1 Kodeksu postępowania karnego. Policja ma prawo zatrzymać osobę podejrzaną, jeżeli istnieje uzasadnione przypuszczenie, że popełniła ona przestępstwo, a zarazem zachodzi obawa ucieczki lub ukrycia się tej osoby albo zatarcia śladów przestępstwa, bądź też nie można ustalić jej tożsamości albo istnieją przesłanki do przeprowadzenia postępowania w trybie przyspieszonym.

Zatrzymanie nie wymaga zatem wyroku, aktu oskarżenia ani uprzedniego przedstawienia zarzutów. Wystarczające jest, że organ dysponuje podstawami do przypuszczenia, iż doszło do przestępstwa i że zatrzymywana osoba ma z nim związek. Z tego względu samo zatrzymanie o niczym nie przesądza, jednak przebieg kolejnych godzin ma istotne znaczenie dla dalszego postępowania.

Czas trwania zatrzymania

Ustawa wyznacza w tym zakresie sztywne granice. Zatrzymanego należy zwolnić, jeżeli w ciągu 48 godzin od chwili zatrzymania nie zostanie on przekazany do dyspozycji sądu wraz z wnioskiem o zastosowanie tymczasowego aresztowania. Jeżeli wniosek taki wpłynie do sądu, sąd ma kolejne 24 godziny na wydanie postanowienia. Łączny czas pozbawienia wolności bez orzeczenia sądu nie może więc przekroczyć 72 godzin (art. 248 k.p.k.).

W większości spraw zatrzymanie kończy się znacznie wcześniej. Po przesłuchaniu i ewentualnym przedstawieniu zarzutów prokurator stosuje najczęściej środki zapobiegawcze o charakterze wolnościowym, takie jak dozór Policji, poręczenie majątkowe lub zakaz kontaktowania się z określonymi osobami, i zarządza zwolnienie zatrzymanego. Wniosek o zastosowanie tymczasowego aresztowania kierowany jest do sądu w sprawach poważniejszych albo wówczas, gdy organ obawia się utrudniania postępowania.

Uprawnienia zatrzymanego

Na zatrzymującym ciąży obowiązek natychmiastowego poinformowania zatrzymanego o przyczynach zatrzymania i o przysługujących mu prawach (art. 244 § 2 k.p.k.). Zatrzymany otrzymuje również pisemne pouczenie. W praktyce jest to obszerny dokument, trudny do przyswojenia w warunkach stresu, dlatego najważniejsze uprawnienia warto znać wcześniej.

Prawo do kontaktu z adwokatem. Na żądanie zatrzymanego należy niezwłocznie umożliwić mu nawiązanie w dostępnej formie kontaktu z adwokatem, a także bezpośrednią z nim rozmowę (art. 245 § 1 k.p.k.). Zatrzymujący może zastrzec, że będzie obecny przy rozmowie, jednak wyłącznie w wyjątkowych wypadkach, uzasadnionych szczególnymi okolicznościami. Jeżeli zatrzymany nie zna numeru telefonu do konkretnego adwokata, może żądać powiadomienia osoby najbliższej, która nawiąże taki kontakt.

Prawo do odmowy składania wyjaśnień. Podejrzany może bez podania powodów odmówić składania wyjaśnień lub odpowiedzi na poszczególne pytania (art. 175 § 1 k.p.k.). Skorzystanie z tego uprawnienia nie może być poczytane na jego niekorzyść. Należy podkreślić, że istotne znaczenie mają również rozmowy prowadzone poza protokołem, na przykład w radiowozie lub na korytarzu komisariatu. Ich treść może zostać utrwalona w notatce urzędowej i wykorzystana przy planowaniu dalszych czynności.

Prawo do powiadomienia osób bliskich. Zatrzymany może żądać zawiadomienia o zatrzymaniu osoby najbliższej lub innej wskazanej osoby, a także pracodawcy, szkoły lub uczelni (art. 245 § 2 w związku z art. 261 k.p.k.). Cudzoziemiec może żądać powiadomienia właściwego urzędu konsularnego.

Prawo do pomocy medycznej. Zatrzymanemu przysługuje prawo do badania lekarskiego i niezbędnej pomocy medycznej, w tym w związku z chorobami przewlekłymi wymagającymi regularnego przyjmowania leków.

Prawo do otrzymania protokołu i wniesienia zastrzeżeń. Z zatrzymania sporządza się protokół, którego odpis doręcza się zatrzymanemu (art. 244 § 3 k.p.k.). Przed podpisaniem należy uważnie zapoznać się z jego treścią. Jeżeli zapisy są niezgodne z przebiegiem czynności, w szczególności co do godziny zatrzymania, jego okoliczności lub treści złożonych oświadczeń, zatrzymany może wnieść zastrzeżenia do protokołu albo odmówić jego podpisania.

Czynności, których należy unikać

Z doświadczenia obrońcy wynika, że najpoważniejsze szkody wyrządzają trzy zachowania: składanie spontanicznych wyjaśnień, podpisywanie dokumentów bez ich przeczytania oraz próby załatwienia sprawy na miejscu.

Chęć wyjaśnienia nieporozumienia i jak najszybszego powrotu do domu jest naturalna. Zatrzymany nie zna jednak jeszcze materiału dowodowego, którym dysponują organy, ani treści zarzutów. Wyjaśnienia złożone bez tej wiedzy bywają niespójne z dowodami, a każdą rozbieżność prokurator wykorzysta w dalszym postępowaniu. Wyjaśnienia można złożyć na każdym etapie postępowania, również po konsultacji z obrońcą. Raz złożonych wyjaśnień nie można natomiast cofnąć.

Drugim typowym błędem jest podpisywanie dokumentów bez zapoznania się z ich treścią. Podpis pod protokołem przesłuchania stanowi potwierdzenie jego treści. Jeżeli zapis odbiega od rzeczywistych wypowiedzi, po złożeniu podpisu wykazanie tej rozbieżności jest bardzo trudne.

Trzecim zachowaniem jest składanie funkcjonariuszom propozycji, obietnic lub oferowanie korzyści. Działania takie prowadzą do postawienia dodatkowych zarzutów.

Uprawnienia osób bliskich

Osoby bliskie zatrzymanego często nie wiedzą, gdzie przebywa, co mu się zarzuca ani w jaki sposób mogą pomóc. Tymczasem ich możliwości działania są znaczne.

Po pierwsze, mogą ustanowić obrońcę. Zgodnie z art. 83 § 1 k.p.k. do czasu ustanowienia obrońcy przez zatrzymanego może to uczynić za niego inna osoba, na przykład małżonek, rodzic, dziecko lub partner. Wymaga to kontaktu z adwokatem i podpisania upoważnienia do obrony. Obrońca uzyskuje wówczas prawo do kontaktu z zatrzymanym, udziału w przesłuchaniu oraz, co ma decydujące znaczenie, udziału w posiedzeniu sądu w przedmiocie tymczasowego aresztowania.

Po drugie, mogą ustalić miejsce pobytu zatrzymanego. Jeżeli Policja nie powiadomiła wskazanej osoby o zatrzymaniu, adwokat jest w stanie szybko ustalić, w której jednostce zatrzymany przebywa.

Po trzecie, mogą zgromadzić dokumenty istotne dla decyzji o środkach zapobiegawczych: zaświadczenie o zatrudnieniu, dokumenty potwierdzające stałe miejsce zamieszkania, sytuację rodzinną i stan zdrowia. Sąd, rozpoznając wniosek o zastosowanie tymczasowego aresztowania, ocenia, czy zachodzi realna obawa ucieczki lub matactwa, a dokumenty tego rodzaju pozwalają taką obawę podważyć.

Zażalenie na zatrzymanie

Zatrzymanemu przysługuje zażalenie do sądu (art. 246 § 1 k.p.k.), w którym może domagać się zbadania zasadności, legalności oraz prawidłowości zatrzymania. Termin do wniesienia zażalenia wynosi 7 dni od dnia zatrzymania. Zażalenie warto wnieść także wówczas, gdy zatrzymany został już zwolniony. Stwierdzenie przez sąd, że zatrzymanie było bezzasadne lub nielegalne, otwiera drogę do dochodzenia odszkodowania i zadośćuczynienia od Skarbu Państwa (art. 552 § 4 k.p.k.) oraz ma znaczenie dla oceny dalszych czynności w sprawie.

Posiedzenie w przedmiocie tymczasowego aresztowania

Jeżeli prokurator złoży wniosek o zastosowanie tymczasowego aresztowania, sąd rozpoznaje go na posiedzeniu z udziałem podejrzanego i jego obrońcy. Jest to moment, w którym obecność adwokata ma największe znaczenie. Obrońca ma prawo zapoznać się z tą częścią akt, która zawiera dowody wskazane we wniosku (art. 156 § 5a k.p.k.), i może wykazywać, że przesłanki aresztu nie zostały spełnione albo że wystarczające będą środki łagodniejsze, takie jak poręczenie majątkowe, dozór Policji lub zakaz opuszczania kraju.

Tymczasowe aresztowanie ma charakter wyjątkowy. Sąd może je zastosować wyłącznie wtedy, gdy inny środek zapobiegawczy nie jest wystarczający dla zabezpieczenia prawidłowego toku postępowania (art. 257 § 1 k.p.k.). Właściwie przygotowana obrona na tym etapie przesądza często o tym, czy podejrzany spędzi najbliższe miesiące na wolności, czy w areszcie śledczym.

Podsumowanie

Trzy zasady mają w pierwszych godzinach po zatrzymaniu znaczenie podstawowe: żądanie kontaktu z adwokatem bezpośrednio po zatrzymaniu, powstrzymanie się od składania wyjaśnień do czasu rozmowy z obrońcą oraz niepodpisywanie dokumentów, z których treścią zatrzymany nie zapoznał się ze zrozumieniem. Strategia obrony, wnioski dowodowe i działania zmierzające do zastosowania środków wolnościowych stanowią już wspólną pracę z obrońcą.

• zatrzymanie
• tymczasowe aresztowanie
• obrona w sprawie karnej
• art. 244 k.p.k.

adw. Piotr ZabielskiAdwokat, Izba Adwokacka w Warszawie. Prowadzi sprawy karne, cywilne, rodzinne, gospodarcze, transportowe i administracyjne. Specjalizacja: prawo karne

Artykuł ma charakter wyłącznie informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Stan prawny na dzień publikacji (18 sierpnia 2026). Przepisy i orzecznictwo ulegają zmianom, dlatego przed podjęciem decyzji należy skonsultować indywidualną sytuację z adwokatem.